Pages Navigation Menu

سیاست آب در خاورمیانه

ولفان: دکتر مصطفی دولتیار و پرفسور تیم اس. گری13900124021

 ترجمه: دکتر رسول افضلی

نوبت چاپ: اول ۱۳۸۹    

شرکت چاپ و نشربین الملل

این پژوهش برمبنای ارائه تحلیلی از نیازهای واقعی کشورهای ساحلی رودخانه های بین المللی و همچنین بر پایه پیچیدگیها و برداشت های سیاسی ناشی از منابع آبی نابرابر منطقه، درصدد هدایت کشورهای ساحلی است. در واقع این پژوهش به دنبال آن است تا موانع پیش روی کشور های منطقه را برای نائل شدن به یک توافق و سازماندهی جمعی شناسایی کند.

دامنه این مطالعه شامل رودخانه های بین المللی، سفره های آبی برون مرزی و مشترک بین چند کشور در منطقه خاورمیانه است منطقه ای که در آن به علت خشکی آب و هوا و میزان بالای رشد جمعیت دسترسی بدون مانع به منابع آب شیرین با مسئله بقای ملی گره خورده است.

این مجموعه در هفت فصل گرد آوری شده است که فصل اول آن را، “آب، اساس تمدن تشکیل “می دهد. تمدنهای آبی، دسترسی به آب به عنوان چالش عمده جهانی,آب درخاورمیانه عناوین زیر فصل های این مجموعه است در این مطالعه، فرضیه اصلی این است که برخلاف این داستان تکراری که مناقشه بر سر منابع آب، به جنگ درون منطقه اییا درون حوزه ای منجر خواهد شد گرد آورندگان این اثر معتقدند که این پیشگویی ها احتمال ندارد. این احتمال که جستجوی آب بیشتر در منطقه، منجر به وقوع جنگ تازه ای می گردد، بسیار ضعیف می باشد.

به نقل از نوشتار حاضر، آب به مثابه مایه حیاتی است که مسیر تاریخ انسان را تحت تاثیر جدی قرار داده است. فراوانی آب جوامع را قادر ساخته تا به شکوفایی و پیشرفت دست یابند و برعکس، کمبود آن باعث شده که جوامع دچار رکود و پسرفت شوند.

در ادامه این مطلب آمده است: در واقع فراوانی نسبی آب، بی خیالی و عدم نگرانی را برای مردم منطقه در پی داشته و باعث شده است که از درک واقعیت محدودیت و متناهی بودن آب عاجز باشند. در مقابل در مناطق کم آب و خشک، مردم همیشه آب را به اندازه منبعی متناهی و محدود، مورد احترام و تقدیس قرار داده اند و آن را به مثابه عاملی حیات بخش که همواره باید مورد توجه و حفاظت و احترام قرار گیرد در نظر گرفته اند.

از دیدگاه بسیاری از تحلیل گران، مقوله آب، موضوع اصلی مناقشات درخاورمیانه است. «کیلوت» با توصیف خاورمیانه به مثابه منطقه مورد توجه بین الملی همراه با اغتشاشات سیاسی و کمبود جدی آب اظهار داشته که در آینده، آب و نه نفت موجب درگیریهایی نظامی و شکاف اقتصادی در منطقه می شود. نیز در ادامه دیدگاههای صاحب نظران و تحلیل گران دیگر در خصوص آب مطرح گردیده است.

در قسمتی از کتاب حاضر، فرضیه های اصلی و ارزیابی فرایند های پویا و روبه تکامل هیدروپلتیکی حوزه های مهم بین الملل آب در خاورمیانه مطرح شده است فرضیه نگارنده این است که  آب منبع بسیار حیاتی است که به خاطر آن جنگی رخ نمی دهد و کمبود. ، آب به عنوان یک متغیر مستقل، باعث همکاری میان کشورهای ساحلی حوزه آبی مشترک خواهد شد. استدلال نگارنده در ارائه این فرضیه این است که: خشکی منطقه، نیاز مبرم کشورها و آسیب پذیری سازه های مهندسی گران قیمت آبی مانند سدها، تأسیسات آبی و شبکه های توزیع آب، زمینه های وابستگی متقابل دوجانبه ای ایجاد کرده که در صورت وقوع جنگ هم کشورها درخطر آسیب پذیری قرار دارند . . .

 نگارنده در ادامه از چشم اندازی چند بُعدیبه پنج رهیافت اصلی درباره هیدروپلتیک اشاره کرده است که رهیافت امنیتی، اقتصادی، حقوقی، تکنولوژیکی و زیست محیطی از جمله آنها است. در حالی که هر کدام از این رهیافت ها مسئله آب را به وضوح مورد مطالعه قرار داده اند اما رهیافت پنجم مسائل مربوط به آب را مشخص تر و روشن تر، آن طور که امروز جلوه می کند، مورد بررسی قرار داده است.

به نقل از اثر حاضر، رهیافت امنیتی از تهدیدات جنگ بر سرآب خبر می دهد اما موضوع را به آسانی نظامی می کند و تهدید را اغراق آمیز جلوه می دهد . . .

مطابق این مطالعه هر کدام از این رهیافت ها در سه حوزه سیاست آب در خاورمیانه، یعنی حوزه رود اردن، حوزه دجله و فرات و حوزه شبه جزیره عرب بررسی شده اند. این سه حوزه به این دلیل انتخاب شده اند که کاهش منابع آب آنها در ادبیات سیاسی مربوط به آب، آشکارترین تجلی و نماد بحران آب را داشته اند.

بنابراین مطالعه موارد فوق این امکان را برای ما فراهم می سازد که به بررسی و ارزیابی فرضیه های جنگ آب درخاورمیانه بپردازیم . . . در این حوزه ها نویسندگان میزان شدت تنش بر سر منابع آب را مورد بررسی قرار داده اندآنان در این فصلبر حوزه رودخانه اردن که منابع آبهای آن، در نتیجه وخامت درگیری فلسطینی ها و اسرائیلی ها به شدت، از لحاظ سیاسی، امنیتی، نظامی مورد توجه می باشد تاکید نموده اند.

مولفان کتاب در فصل دوم به بررسی ادبیات هیدروپلتیک می پردازند و پنج رهیافت اصلی و اصول و مبانی فکری، که این رهیافت ها از آنها مشتق شده اند را بررسی می کنند: «کاهش و تخریب ذخایر آب شیرین، افزایش سیلابها و خشکسالی ها، افزایش هزینه های تهیه آب که به سختی تهیه می شوند همه نشانه های آشکاریاز بحران آبی است که بشر در بخش های مختلف حیات زندگی خود در کره زمین، پیش رو دارد. این وضعیت هم کشورهای توسعه یافته و هم کشورهای در حال توسعه را تحت تأثیر قرار داده است.

در این فصل پنج نگرش اصلی مربوط به معضل کمبود آب در حوزه ی ادبیات هیدروپلتیک (امنیتی، اقتصادی، حقوقی، تکنولوژیکی و زیست محیطی) تشریح و معرفی می شود.

براین اساس در رهیافت اول محققان معتقدند، آب یک منبع قدرت است و کمبود آب یک معضل استراتژیک و حیاتی برای توسعه اجتماعی و اقتصادی است که ملت ها را تحت تأثیر قرار می دهد و در پی آن قدرت سیاسی آنها را تهدید می کند . . .

دکترین های حقوق آبییکی از مواردی است که در این فصل مورد مطالعه قرار گرفته است. از این رو، دکترین حاکمیت سرزمین مطلق، و دکترین تمامیت ارضی مطلق و دکترین اشتراک منابع آبی، حاکمیت سرزمینی محدود و دکترین توسعه بهینه حوزه رود خانه، به عنوان پنج نظریه متمایز درباره اصول کنترل قانون آب معرفی شده است. دکترین حاکمیت سرزمینی مطلق بر این نظریه استوار شده که هر کشوری حق مطلق دارد. از منابع آب درون قلمرو و خود. بدون در نظر گرفتن اثرهای برون مرزی آن بهره برداری کامل کند و . . .

در قسمتی ازاین فصل با عنوان فناوری آمده است: از نظر خوش بین های تکنولوژیک؛  از سال ۱۷۰۰ قبل از میلاد مسیح که بابلی ها برای پمپاژ کردن آب برای آبیاری از آسیاب های بادی استفاده می کردند. شاهکارهای تکنولوژیکی، کویرهای نقاط مختلف جهان را آباد کرده بود. آبراهه کالیفرنیا در آمریکا، سد بلند اسوان در مصر، کانال قراقوم در آسیای مرکزی، رودخانه مید در لیبی، پروژه گاپ در ترکیه، طرح تری گونز در چین، کارخانه های بزرگ شیرین سازی آب در شبه جزیره عرب و فناوری های پیشرفته حفظ آب در اسرائیل همگی شاهکارهای هیدرولوژیکی نامیده می شوند به همین سان، آلودگی را نیز می توان به وسیله ابزارهای تکنولوژیکی کاهش داد. و حتی آب به شدت آلوده را می توان قابل مصرف کرد.

فصل بعد کتاب حاضر با عنوان کمبود آب به عنوان یک معضل جهانی، با در نظر گرفتن بحران آب نشان می دهد که این مسئله با لحاظ کردن هیچ کدام از رویکردهای مرسوم حل نمی شود و همچنان یک معضل است بنابراین، برای بررسی آن باید رویکرد کل نگرانه ای برگزید و راه حل را در نگرش و رویکرد زیست محیطی جست.

در این راستا آمده است: از نخسین روزهای تمدن انسانی، مدیریت آب چالش اصلی بشر بوده و آب به عنوان اولین منبع حیاتی؛ جوامع انسانی، اقتصادی را دچار محدودیت کرده است. شهرهای بزرگ باستان از قبیل بابل،اور، ممفیس، آتن، اسکند ریه و روم به مهندسان و سامانه های آب متکی بودند. این مهندسان، منابع آبی مورد نظر را کشف و آب را به شهرها انتقال می دادند و برای ذخیره و توزیع آب ترتیبات خاصی را اتحاذ می کردند و جهت دفع صحیح فاضلاب، اقدامات مهمی انجام می دادند. امروزه هنوز چند معضل مهم که بشر با آن روبه روست به آب مربوط می باشند مثل آلودگی، بیابان زایی، اشباع زمین های کشاورزی، سیل و معضلات مربوط به کمبود آب .

تقاضای آب در سطح جهان، معضلات منطقه ای آب و نیز میزان وخامت بحران آب در برخی مناطق اروپا و آسیا و آمریکا از مواردی هستند که در این فصل به تفصیل مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته اند.

در این راستا آمده است: در منطقه خاورمیانه، اجتماعات انسانی؛ در محیط های خشکی که آب طبیعی محدودی دارند و با چالش های جدی مواجه اند قرار دارند در حالی که نواحی مرطوب جهان دارای مازاد آب هستند. کشورهای خاورمیانه از کمبود جدی آب رنج می برند این منطقه اساساً با مشکل جدی آب مواجه است و وخامت این موضوع در کشورهای آن متفاوت است. در میان کشورهای خاورمیانه فقط لبنان، ترکیه و ایران برای برآورده کردن نیازهای آبی حال و آینده خود به ویژه نیازهای کشاورزی شان دارای منابع آب طبیعی کافی هستند. از دیدگاه بانک جهانی، هزینه های عرضه آب و بهداشت عمومی در خاورمیانه بیشترین نرخ هزینه ها را در جهان به خود اختصاص داده به طوری که این هزینه ها دو برابر هزینه های آمریکای شمالی و پنج برابر این هزینه ها در آسیای جنوبی است بر همین اساس برخی محققان معتقدند که کشورهای خاورمیانه در حال حاضر، دو برابر موجودی کنونی خود به آب نیازمندند و . . .

در فصل بعد این مجموعه، به بررسی مشکلات کمبود آب در کم آب ترین منطقه یا همان منطقه خاورمیانه پرداخته شده و نویسندگان بحث خود را با بررسییکی از تنش زاترین بخش های این منطقه یعنی حوزه روداردن پی می گیرند.

ویژگیهای آب و هوایی و هیدروپلیتیکی، سیر بحران آب در حوزه رودخانه اردن و نقش صهیونیسم ها، سیاست آب اسرائیل و واکنش اعراب و . . . از مباحثی است که در این فصل مورد توجه و ارزیابی قرار گرفته اند: در حالی که بحران آب، مشکلی جهانی محسوب می شود؛ بسیاری از مطالعات و گزارش ها بر اهمیت این مقوله در خاورمیانه تأکید می کنند و در بین حوزه های آبی خاورمیانه، حوزه رود اردن بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. این رود به رغم اهمیت تاریخی اش، کوچکترین آبراهه یا گذر گاه آبی در خاورمیانه است که بیش از دو کشور در آن مشترک اند از لحاظ هیدرولوژیکی، توصیفاتی که در متن تورات در مورد این رودخانه آمده است به هیچ وجه واقعیات فیزیکی آن را منعکس نمی کند همان طور که از نام این رود یعنی نهر الاردن برمی آید بیشتر یک نهر کوچک است تا یک رودخانه در مفهوم  واقعی کلمه.

در این فصل نشان داده شده است تصویری که از درگیری و نزاع در حوزه رود اردن ارائه گردید، به چهار دلیل تحریف شده و به شدت گمراه کننده است. نخست اینکه این نوع نگاه یک جانبه است، زیرا که به طور خیلی محدود و تنگ نظرانه به نقش آب در روابط بین المللی می پردازد و نوعی اهمیت و برتری استراتژیک به آب می دهد که غیر واقعی است، دوم آنکه در این رویکرد؛ این واقعیت که بحران آب در حوزه رود اردن اساساً به چگونگی توزیع آب و استفاده داخلی کشورهای هم ساحل مربوط می شود نه با مسائل فی مابین آنها، نادیده انگاشته می شود.

سیاست آب در حوزه دجله و فرات در فصل بعدی مورد توجه و تدقیق قرار گرفته است که ویژگی های هیدروپلیتیکی و آب و هوایی، تکامل مدیریت  آب در بین النهرین و هم چنین وقایع نگاری و بررسی شناسنامه تاریخ جنگ های مربوط به آب در خاورمیانه باستان و . . . ا زمباحثی است که در این زمینه به آن پرداخته شده است.

نیز مسئله آب در بین النهرین جدید و سیاست آبی ترکیه و واکنش اعراب؛  دیگر موضوعات اساسی این فصل را تشکیل می دهد.

در قسمتی از مقدمه این فصل می خوانیم: از اواسط دهه ی ۱۹۸۰، یعنی از زمانی که برخی از مقامات آمریکایی مثل جان کولی، از دانشگاه دولتی آمریکا و ریچارد آرمیتاژ معاون سابق و زیر دفاع، در امور امنیت بین المللی اعلام کردند که بحران آب در خاورمیانه، جور دیگری به چشم انداز سیاسی جنگ افزوده است. اوضاع وخامت بیشترییافت. ایالات متحده مطالعات متعددی را در مورد نزاع مربوط به آب انجام داده و علاوه بر این امکان برخورد و جنگ بر سر آب را مورد بررسی دقیق قرار داده است که خود این مسئله، ممکن است مداخله آمریکا را در بیشتر نواحی جهان و به ویژه در بیشتر بخش های خاورمیانه به دنبال داشته باشد. سازمان اطلاعات مرکزی (سیا) و پنتاگون، ارزیابی های خود را از جنگ های بالقوه آبی ارائه داده اند این سازمان در کنار حوزه رودخانه اردن، حوزه دجله و فرات را نیز از جمله نقاطی دانسته است که احتمال بروز جنگ در آنجا وجود دارد. در سال ۱۹۹۲ نپتاگون اولین رویداد این حوزه را بروز جنگ آبی بین سوریه و ترکیه اعلام کرده بود .

فصل ششم کتاب حاضر در خصوص سیاست های آب و شبه جزیره عربستان است که سیمای هیدروپلیتیکی و آب و هوایی، سیرتکاملی مدیریت آب در شبه جزیره عرب، سیاست های مدیریت آب در کشورهای منطقه، مدیریت آب  های زیر زمینی، منابع آبی غیر مرسوم و . . .  از مباحثی است که در ذیل این فصل مطرح شده است: از سه مطالعه موردی که در این کتاب انجام گردیده است بحث بر انگیزترین آنها شبه جزیره عربستان است. این منطقه با کمترین میزان آب، ناحیه خشک منطقه خاورمیانه است و به طور پراکنده، جمعیت را در خود جایداده و با بالاترین میزان رشد جمعیت و شهر نشینی نیز روبه رو است. با این وجود، دغدغه بسیار کمی درباره جنگ آب بین همسایگان وجود دارد و هیچ نشانه یا مثال روشن و عینی از جنگ آب در آن دیده نمی شود .

به نقل از نوشتار حاضر می توان گفت که کمبود آب شبه جزیره عربستان، محدود کننده ترین عاملی است که فرآینده توسعه اقتصادی- اجتماعی این منطقه را تحت تاثیر قرار داده است با این وجود سیاست های مدیریت آبی  که از سوی کشورهای شبه جزیره عرب اتخاذ شده نشان می دهد که این جوامع به رغم شدت معضل کمبود آب اهمیت و ضرورت آن را کمتر از نفت می دانند. بر خلاف نظر استراتژیست های غربی، به عقیده این جوامع کمبود معضل آب را می توان با راهکارهای تکنولوژیکی و اقتصادی حل کرد.

در این فصل بیان شده است که شرایط آب و هوایی بسیار خشک منطقه شبه جزیره عربستان و بارش ناچیز و نامنظم آن، شرایط غیر ممکن را برای ایجاد شبکه آب های سطحی دایمی به وجود آورده است این شرایط و در پی آن، کمبود آب به عاملی اساسی در همکاریهای کشورها ی شبه جزیره تبدیل شده تا منابع آب ارزشمند را  حفظ و تعیین کند دورنمای تاریخی مدیریت آب در شبه جزیره عربستان نشان می دهد که راه حل ها و تدابیر اجرایی و اجتماعی اتخاذ شده در مواجهه با مشکل کمبود آب روز به روز بهتر شده اند این فرضیه در مناطق نیمه خشک مکرر اثبات شده است البته پیشرفتهای اقتصادی، اجتماعی و تکنولوژیکی به شدت می تواند سبک زندگی آنها را تغییر داده و چهره ساختار جمعیتی را در جامعه عوض کند.

بر پایه فرضیه اصلی این کتاب، اگر چه مهمترین سناریوی تکراری ذکر شده این است که مناقشه بر سرآب به درگیری و جنگ منجر خواهد شد اما بعید به نظر می رسد که تقاضای آب باعث ایجاد جنگی جدید در خاورمیانه شود در حقیقت کمبود آب باید به فرصتی برای ایجاد همکاریهای منطقه ای در نظر گرفته شود.

اهمیت این مطالعه در این است که از یک طرف، محدودیت ها و فرصت های موجود در دست یابی به یک راه حل جمعی برای مدیریت یک منبع مشترک (آب) را مشخص می نماید و از طرف دیگر با اجتناب از تفسیر های نادرست سیاست های آبی، (منابع) آب رایک عامل حیاتی در حرکت کشورهای منطقه به سوی همکاری جمعی قلمداد می کند نه عامل خشونت های نظامی میان همسایگان یا کشورهای هم ساحل یا دارای سواحل مشترک و کشورهایی که در یک منبع آبی با یکدیگر سهیم هستند و مرز مشترک دارند.

این پژوهش درصدد نشان دادن این موضوع است که اگر چه آب در برخی مواقع به تحریک مناقشه ها در منطقه خاورمیانه منجر گردیده است اما با این وجود، اغلب باعث ارتقای سطح همزیستی میان کشورهای رقیب یا مخالف هم شده است.

منبع: وب سایت بحران آب با نگاه ویژه به استان ایلام

دیدگاهی ارسال کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>